Kraków miejscem dyskusji na temat udziału Polski w Federacji EOSC. Dotychczasowe osiągnięcia i przyszłość polskiego węzła.

16 stycznia 2026 r. w siedzibie Narodowego Centrum Nauki w Krakowie odbyło się strategiczne spotkanie Sieci EOSC Polska. Do siedziby NCN, który jest koordynatorem krajowego partnerstwa i węzła EOSC, przyjechali przedstawiciele ponad dwudziestu instytucji z całego kraju zainteresowani dotychczasowym rozwojem Europejskiej Chmury Otwartej Nauki oraz rolą Polski w tym przedsięwzięciu. Tematem przewodnim były postępy w budowie Federacji EOSC, jej wejście w fazę operacyjną oraz perspektywy rozwoju na kolejne lata.

Spotkanie otworzył Marcin Liana, Zastępca Dyrektora NCN, podkreślając znaczenie współpracy środowiska naukowego przy rozwijaniu otwartej nauki i infrastruktury cyfrowej:

,,Spotykamy się w istotnym momencie rozwoju Europejskiej Chmury Otwartej Nauki. EOSC nie jest już wyłącznie inicjatywą projektową – staje się trwałym elementem europejskiego ekosystemu badań i innowacji, silnie osadzonym w kluczowych strategiach i kierunkach politycznych Unii Europejskiej. Jego rola jest coraz wyraźniej podkreślana zarówno w kontekście rozwoju infrastruktury badawczej i technologicznej, jak i w dyskusjach dotyczących sztucznej inteligencji w nauce oraz wykorzystania danych badawczych na dużą skalę. – zaznaczył Marcin Liana.

Liana dodał, że szczególnie ważny jest federacyjny model EOSC, który umożliwia łączenie krajowych i instytucjonalnych zasobów w spójną, interoperacyjną całość. ,,W tym kontekście kluczową rolę odgrywa współpraca z infrastrukturami badawczymi, e-infrastrukturami, infrastrukturami danych jak również z centrami kompetencji – zarówno tymi o charakterze krajowym, jak i europejskim” – podkreślił.

To one mogą znacząco wzmocnić potencjał otwartej nauki, zwiększyć widzialność polskich zasobów oraz ułatwić ich ponowne wykorzystanie.

W kolejnej części głos zabrała Aneta Pazik-Aybar, kierownik Zespołu Otwartej Nauki w NCN, koordynatorka Węzła Krajowego EOSC Polska. Wyjaśniła, czym jest Federacja EOSC, na jakim etapie znajduje się jej rozwój oraz w jakim miejscu jest polski węzeł. Federacja przechodzi obecnie z fazy budowy do fazy operacyjnej. W 2025 r. w prace zaangażowanych było kilkanaście organizacji, a ceremonia podpisania listu intencyjnego podczas Sympozjum w Brukseli sformalizowała mechanizmy współpracy. Polski Węzeł EOSC podpisał Memorandum of Understanding 16 stycznia. Zrobił to Dyrektor Narodowego Centrum Nauki, prof. dr hab. Krzysztof Jóźwiak.

Pazik-Aybar przedstawiła również korzyści płynące z EOSC-Polska, projektu mającego zapewnić wsparcie w zakresie integracji krajowej infrastruktury danych badawczych. ,,Do tej pory wiele zasobów nie było interoperacyjnych ani zgodnych ze standardami, brakowało federacyjnego AAI, a mniejsze zespoły badawcze nie miały dostępu do wsparcia technicznego. EOSC Polska odpowiada na te potrzeby, integrując polskie instytucje z europejską chmurą, upowszechniając standardy FAIR, oferując jednolity dostęp do usług oraz wspierając badania multi- i interdyscyplinarne” – powiedziała.

Kończąc swoje wystąpienie nakreśliła plan na 2026 rok, który zapowiada intensywny rozwój Federacji: przejście do trybu produkcyjnego, nabór kolejnych fal węzłów, wprowadzenie standardów monitorowania i cyberbezpieczeństwa, opracowanie zasad uczestnictwa oraz prace nad modelem zarządzania i finansowania po 2027 r.

W pierwszym kwartale 2026 miało miejsce także Winter School EOSC 2026, którego tegoroczna formuła wspierała poszerzanie Federacji.

Następnie dr inż. Norbert Meyer, kierownik Pionu Technologii Przetwarzania Danych Poznańskiego Centrum Superkomputerowego Sieciowego, zaprezentował EOSC EU Node, pierwszy europejski węzeł EOSC Komisji Europejskiej, który zainicjował tworzenie federacji europejskiej – miejsce dostępu do usług otwartej nauki. Uczestnicy mogli zobaczyć, jak w praktyce wygląda korzystanie z zasobów danych, narzędzi obliczeniowych i środowisk analitycznych. Liczne pytania z sali pokazały rosnące zainteresowanie praktycznymi aspektami integracji z EOSC.

Norbert Meyer zaznaczył, że ,,EOSC to nie tylko otwarte dane nauki, ale również gospodarki, administracji i społeczeństwa. Polityka Komisji Europejskiej dotyczy otwartości i równego dostępu do wyników, publikacji danych z eksperymentów w ramach prowadzonych prac B+R finansowanych przez funduszy unijnych. Otwiera nam to drogę dostępu do repozytoriów, dając możliwości analityki dużych ilości danych, wspomaganych algorytmami sztucznej inteligencji, uczenia maszynowego wraz z modelami LLM. Nowa jakość dostępu do danych pozwala na ekstrahowanie informacji oraz pozyskanie wiedzy. Obserwujemy równocześnie otwierające się nowe obszary w nauce oraz gospodarce dzięki otwartym źródłom danych wspomaganych AI.”

W kolejnej prezentacji Roksana Wilk, kierownik Laboratorium Przetwarzania Danych Akademickiego Centrum Komputerowego Cyfronet AGH opowiedziała o platformie eosc.pl, która wspiera polskich badaczy w dostępie do zasobów EOSC.

,,EOSC.pl istotnie wzmacnia wdrażanie standardów i interoperacyjności, bez których otwarta nauka pozostaje obietnicą. Platforma ułatwia publikowanie, porządkowanie i odnajdywanie zasobów badawczych, a także ich ponowne wykorzystanie w projektach naukowych. Dzięki dobrze zaprojektowanemu węzłowi krajowemu Polska może spójnie i wiarygodnie uczestniczyć w Federacji EOSC, co realnie przyspiesza i podnosi jakość współpracy naukowej w Europie” – zaznaczyła Roksana Wilk

Dyskusja przeniosła się w kuluary, rozmowy przy kawie potwierdziły, że temat wzbudza żywe zainteresowanie.

W drugiej części wydarzenia dr Monika Góral-Kurbiel, reprezentująca projekt EOSC Gravity finansowany w ramach Horyzontu Europa oraz Zespół Otwartej Nauki NCN, omówiła konkursy związane z rozwojem Federacji. Drugi nabór węzłów EOSC pozwoli zidentyfikować instytucje gotowe pełnić rolę „bram” do usług Federacji zapewniających dostęp do danych i narzędzi dla społeczności naukowych. Nabór ma charakter selekcyjny, bez bezpośredniego finansowania.

Monika Góral – Kurbiel podkreśliła, że równolegle w ramach projektu Gravity prowadzone są konkursy przygotowawcze i międzyprojektowe, które wspierają kandydatów w przygotowaniu dokumentacji, pilotażowych wdrożeń i materiałów szkoleniowych. W obu konkursach przewidziano budżet 50 tys. EUR na projekt.

Na zakończenie Natalia Galica z Zespołu Otwartej Nauki NCN, przedstawiła EOSC Handbook, praktyczny przewodnik dla organizacji dołączających do Federacji, który ma ułatwiać zrozumienie modeli działania, usług oraz procedur uczestnictwa.

„EOSC Handbook to bardzo potrzebny i praktyczny przewodnik dla instytucji, które chcą dołączyć do Federacji EOSC. Pomaga zrozumieć czym są i jak działają Węzły a także jakie są zasady i mechanizmy uczestnictwa w Federacji EOSC. Cieszę się, że mogę brać udział w tej inicjatywie i współtworzyć rozwiązania, które realnie wspierają rozwój nauki.” – zaznaczyła Natalia Galica

Spotkanie zakończyło się podsumowaniem oraz rozmową o kolejnych krokach. Kuluarowe dyskusje trwały jeszcze długo, koncentrując się na kierunkach dalszej współpracy, nowych możliwościach oraz roli Polski w budowie europejskiej infrastruktury danych naukowych. Dynamiczna i pełna energii atmosfera pokazała, że dla wielu instytucji wydarzenie było początkiem nowych inicjatyw i wspólnych projektów.